AMASYA KAPI A?ASI MEDRESES?
Giri?
Amasya ?ehri, XVI. Y�zy?l ortalar?na kadar Osmanl? hanedan?ndan olan ?ehzadelerin devleti y�netecek tecr�beyi kazanmalar? amac?yla g�nderildikleri �nemli bir merkezdir. Burada sancakbeyi olarak bulunan ?ehzadeler taht i�in kendilerini aday olarak g�rmekteydiler. �nk� do?u s?n?r?na yak?n bir sanca??n merkezi olmas? sebebiyle s?n?r boylar?nda yap?lacak m�cadelelerin kazan?lmas? durumunda zaferlerin, ?an ve ?erefin taht yolunda b�y�k avantaj sa?layaca?? bir ger�ekti. Zaman zaman sel ve zelzele felaketlerine u?ramas?na ra?men Amasya ?ehri, Orta�a?larda b�lgenin �nemli ?ehirlerinden biriydi. Osmanl? d�neminde de bu �zelli?ini koruyan ?ehir, XV. Y�zy?l ortalar?ndan XVI. Y�zy?l ba?lar?na kadar fiziki bak?mdan geli?me g�stermi?tir (?AH?N & EMECEN, 1991, s. 1). Osmanl? tarihi boyunca Amasya�da on iki ?ehzade sancakbeyli?i yapm??, ?ehzadelik d�nemlerinde ve padi?ah olduktan sonra da Amasya�n?n imar?na �nem vermi?ler, kurduklar? vak?flar arac?l???yla camiler, medreseler, zaviyeler gibi yap?lar in?a ettirmi?lerdi. Bu eserlerin bir �o?u g�n�m�ze dahi ula?m?? ve ?ehrin siluetini olu?turan yap?lar haline gelmi?tir (OKUDAN, 2018, s. 277).
1) Kap? A?as? Medresesi / B�y�k A?a Medresesi
Osmanl?dan �nceki d�nemlere yani Sel�uklu Devleti�ndeki medreselere bak?ld???nda Osmanl?�daki medreselerin in?a edilme s�re�lerine �rnek olu?turdu?unu g�rmekteyiz (VAROL, 2019, s. 42). Medreselerde sadece yap?n?n �zelli?ine de?il buraya gelip ders alan �?rencilere de ayr?ca �nem verilmi? sadece e?itim hayatlar? de?il g�nl�k ihtiya�lar? i�in gerekli olan har�l?klar? da kar??lanm??t?r (VAROL, 2019, s. 64). Ayr?ca medrese e?itiminde ya? s?n?r? olmam?? �yle ki 15 ya??ndan 30 � 40 ya? grubuna kadar ki?iler ders alabilme imkan? bulmu?tur (VAROL, 2019, s. 65). Amasya ?ehrinin ?amlar mahallesinde Ye?il?rmak kenar?nda bulunan Kap? A?as? Medresesi, B�y�k A?a Medresesi ve Medrese � i H�seyniyye adlar?yla an?lmaktad?r. II. Bayezid devrinde kap? a?as? H�seyin A?a taraf?ndan 1489 y?l?nda yapt?r?lm??t?r (BURGAZ, 2001, s. 342). Yap?n?n mimar? Sultan II. Bayezid d�neminin �nl� mimarlar?ndan ve bu d�nemde mimarba??l?kta yapm?? olan Hayrettin�dir. Anadolu�daki �o?u alimin Kap? A?as? Medresesi�nde m�derrislik yapt?klar? bilinmektedir. Koca Emir es- Seyyid Efendi buran?n ilk m�derrisidir. G�rev yerlerinin tayin edilmesiyle de g�rev Amasya ulemas?na verilmeye ba?lanm??t?r (VAROL, 2019, s. 115). Medresede g�rev yapm?? m�derrislerden birka�? Ta?k�pr�l� Muslihiddin Mustafa Efendi, G?yaseddin Pa?a �elebi ve ?emseddin Ahmet Efendi�dir (F?L?Z, 2015, s. 38). Medresede 1845 � 1846 y?llar?nda 18 �?renci okumu? ?u an ise Amasya M�ft�l�?� taraf?ndan Kuran Kursu olarak i?levini s�rd�rmektedir (VAROL, 2019, s. 118).
2) Plan? ve Mimarisi
Kap? A?as? Medresesi�nin , Osmanl? medrese mimarisinde e?i benzeri olmayan sekizgen planl? bir yap?da olmas? bu durumun arazinin topografyas?ndan kaynakland???n? ortaya �?karmaktad?r. Medreseye giri? kuzeybat?daki kap?dan sa?lan?r. Kap?n?n b�y�k kemeri yay kemer bi�imindedir ancak �zerinde bulunmas? gereken kitabe bug�n mevcut de?ildir. �nk� medrese 1940 y?l?nda terk edilmi? ve kitabe yerinden �?kar?lm?? bir�ok par�aya ayr?lm?? halde Amasya m�zesine nakledilmi?tir. Kubbeli ve pencereli yirmi �?renci odas? ile bir ders odas? mevcuttur. Ders odas? mescit olarak da kullan?lmakla birlikte b�y�k bir kubbeyle �rt�l�d�r. Bu anlamda medresenin baz? kaynaklarda �Medrese ve Cami� ibaresi kullan?larak belirtilmi? olmas?ndan �ift hizmet g�rd�?� anla??lmaktad?r (??M??RG?L, 1996, s. 101). Medrese odalar?n?n ve dershane mekan?n?n �zerini �rten kubbeler kasnaklar?n �zerine oturtulmu? ve kubbe ge�i?lerinin t�m�nde pandantifler kullan?lm??t?r. Avlu ortas?nda ise �i�ek formlu bir havuz yer almaktad?r (F?L?Z, 2015, s. 40). B�y�k A?a Medresesi de dedi?imiz medrese �� s?ra tu?layla bir s?ra ta? ile in?a edilmi?, alt pencereler tu?ladan ve dikd�rtgen ?eklinde, �st pencereler tu?ladan ve yuvarlak bir yap?ya sahiptir. Medresede giri? cephesinin solunda d??a �?k?nt?l? olarak yerle?tirilmi? bulunan �zeri tonozla �rt�l� birim yer almakta ve buran?n gus�lhane oldu?u ileri s�r�lmektedir. Medresenin �n�nde bir �e?me yer al?r ve �e?menin �n�nde yalak vard?r. Bu �e?menin H�seyin A?a�n?n hayrat? olabilece?i d�?�n�lmektedir. Kap? A?as? Medresesi�nin sekizgen plan? Mimar Sinan taraf?ndan 1550 y?l?nda ?stanbul R�stem Pa?a Medresesi�nde uygulanm??t?r (BURGAZ, 2001, s. 343).
3) Medresenin S�slemeleri ve Onar?mlar
Yap?n?n i�inde ya da d???nda s�sleme �?esi �ok fazla bulunmamaktad?r. Dershanenin kuzeydo?u pandantifinde mavi ve k?rm?z? boyalarla i?lenen kabak yapra?? motifi yer almaktad?r. Revakl? avlunun s�tun ba?l?klar?nda ku? fig�rleri, bitkisel motifler, geometrik ?ekiller bulundu?u g�r�lmektedir (F?L?Z, 2015, s. 42). Giri? b�l�m�ndeki mihrap gayet sade g�r�n�mdedir. Odalar?n avlu taraf? Bursa kemerleriyle hareketlendirilmi?tir. Ayr?ca bu cephede malak�ri bir s�sleme yer almakta ve yap?ya ayr? bir �zellik katmaktad?r. (BURGAZ, 2001, s. 343). 1942 y?l?ndaki Amasya depreminden �nemli �l�de olumsuz etkilenen dershane kubbesinde malak�ri s�slemesinin izleri vard?r. 1965 y?l?ndan sonra dershanenin kubbesi y?k?l?p �ndeki revak fark edilecek ?ekilde ortadan kalkm??t?r. Medrese 1980�li y?llarda Vak?flar ?daresi taraf?ndan tamamen restore edilerek yenilik kazanm??t?r. Tahrip olan dershane kubbesi, revak kemerleri, s�tunlar ve s�tun ba?l?klar? yeniden yap?lm??, avlunun ortas?na yeni bir g�r�n�m katmas? amac?yla bir ?ad?rvan yerle?tirilmi?tir (F?L?Z, 2015, s. 43). Osmanl? ?ehirlerinin g�r�n�m�n� s�sleyen bu yap?lar Amasya ?ehrine kendine has bir �zellik katm??, ?ehirle?menin h?zlanmas?nda Amasya�y? �nemli bir konuma ula?t?rm??t?r.
Sonu�
Amasya kenti Osmanl? d�neminde olduk�a yo?un imar faaliyetlerine sahne olmu?tur. ?ehir k��k olmas?na ra?men e?itim anlam?nda �nemli �l�de geli?mi? ve hatta her d�nemde hat?r? say?l?r say?da bir�ok medrese aktif olarak faaliyet g�stermi?tir. Medrese, Amasya�da e?itim ve �?retimin y�kselmesine katk? sa?lam?? olup bunun yan?nda cami olarak da kullan?lm??t?r. Osmanl? Devleti kurulu?uyla birlikte memlekette toplumun ilim, irfan, k�lt�rel ve adalet bak?m?ndan geli?ip devletin bu alanlarda yapm?? oldu?u katk?lar? yak?ndan g�rmesi ve g�zlemleyebilmesini kolayla?t?rmak i�in medreselerde bireyleri bu bilin�le yeti?tirmeye �zen g�stermi?tir. Ne yaz?k ki yap?m? y?llar �ncesine dayanan medreseler d?? etkiler y�z�nden (deprem, yang?n) g�n�m�ze kadar varl???n? koruyamam??, g�n�m�ze kadar ayakta kalamam??lard?r. Kap? A?as? Medresesi�nin plan? nedeniyle d�neme g�re ba??ms?z bir yap?s? vard?r. 19. Y�zy?l?n sonlar?nda ya?anan depremler sonras? kullan?lmaz duruma gelen medrese eski canl?l???n? yitirince restore edilerek bug�nk� g�r�n�m�ne kavu?mu?tur. Yap?n?n hasar g�rmesi nedeniyle belli d�nemlerde onar?mlardan ge�mesi mimarisi ve tamamen yok olmas?n?n �nlenmesi a�?s?ndan elzemdir. E?itim, bir toplumun mihenk ta?? oldu?u i�in e?itim kurumlar?n?n kalitesine de bu do?rultuda �nem verilmi?tir. Bu anlay??la da e?itim kurumlar?ndan olan medreseler her d�nemde b�y�k ilgi g�rm�?t�r. Amasya kentine yap?lan camiler, medreseler ve k�lliyelerle k�lt�rel olarak, ?ehre zenginlik kat?lm?? sosyal y�nden hareketlilik sa?lan?p tarihi zenginlikler bizlere kalm??t?r. K�lt�rel miras olarak kabul edilen Osmanl? d�neminden bug�ne kadar gelen tarihi yap?lar?n gelecek nesillere aktar?lmas? olduk�a �nem arz etmektedir.
Kaynak�a
?ahin ?lhan, Emecen Feridun, Amasya, TDV ?slam Ansiklopedisi, C. 3, ?stanbul 1991, s. 1 � 4.
Okudan Muhammet, Amasya Vak?flar? �zerine Baz? De?erlendirmeler (1800 - 1875), Sosyal Bilimler Dergisi, C. 8, S. 16, Tokat 2018, s. 277.
Burgaz G�lay, Kap? A?as? Medresesi, TDV ?slam Ansiklopedisi, C. 24, ?stanbul 2001, s. 342- 343.
Filiz Merve, Osmanl? Mimarl???nda II. Bayezit D�nemi Medreselerinin Yeri ve �nemi � Amasya, Edirne, ?stanbul �rnekleri, Mimar Sinan G�zel Sanatlar �niversitesi Sosyal Bilimler Enstit�s� Sanat Tarihi Anabilim Dal? Y�ksek Lisans Tezi, ?stanbul 2015, s. 38 � 43.
?im?irgil Ahmet, XVI. Y�zy?lda Amasya ?ehri, Tarih ?ncelemeleri Dergisi, C. 11, S. 1, 1996, s. 101.
Varol, G�zde, XIX. ve XX. Y�zy?la ?ntikal Eden Amasya Medreseleri, Amasya �niversitesi Sosyal Bilimler Enstit�s� Tarih Anabilim Dal? Y�ksek Lisans Tezi, Amasya 2019, s. 42 � 118.
